► ๖ۣۜLINH ๖ۣۜOLIVER ◄

Hãy tưởng tượng có 10 người cùng nói trong một căn phòng.

Nếu mỗi người đứng ở một vị trí rõ ràng, giọng người nào ra người nấy, khoảng cách giữa họ đủ thoáng, tai mình sẽ rất dễ theo dõi. Mình biết ai đang nói, ai đang chen vào, ai đứng gần, ai đứng xa. Nhưng nếu cả 10 người cùng đứng sát lại, giọng chồng lên nhau, người này đè lên người kia, thì chỉ vài giây thôi là đầu bắt đầu mệt.

Âm nhạc cũng y như vậy.

Có những bài hát rất nhiều lớp. Trống, bass, guitar, piano, synth, vocal chính, bè, tiếng cymbal, vài hiệu ứng nằm phía sau. Tổng cộng có thể tới cả chục thứ cùng chạy trong một bài. Nhưng lạ là có tai nghe nghe lên thấy mọi thứ rất gọn, rất rõ, rất dễ thở. Cũng từng đó nhạc cụ, từng đó lớp âm thanh, mà có chiếc lại làm cả bài nhạc thành một mớ quấn vào nhau.

Chỗ khác biệt đó thường nằm ở một khái niệm rất quan trọng: separation.

Nói đơn giản, separation là khả năng của tai nghe giữ cho từng lớp âm thanh tách nhau ra đủ rõ để người nghe không bị rối. Nó không có nghĩa là tách tới mức mỗi nhạc cụ đứng một thế giới riêng. Nó là kiểu tách vừa đủ để mình vẫn cảm thấy bài nhạc là một tổng thể, nhưng trong tổng thể đó, từng phần vẫn có chỗ thở và có danh tính riêng.

Người mới rất hay nhầm separation với chi tiết. Hai thứ này có liên quan, nhưng không phải một.

Một chiếc tai nghe có nhiều chi tiết có thể làm người nghe nhận ra thêm rất nhiều thứ nhỏ. Tiếng lấy hơi, tiếng chạm dây, tiếng reverb nằm sâu phía sau. Nhưng nếu những thứ đó hiện ra mà vẫn dính vào nhau thành một mảng, bài nhạc vẫn rối như thường. Separation tốt thì khác. Nó làm cho những gì mình nghe thấy được sắp xếp lại. Không chỉ là “nghe ra nhiều hơn”, mà là “nghe ra từng phần rõ hơn”.

Có thể hiểu theo cách rất đời thế này: chi tiết là nhìn thấy nhiều món đồ trong phòng. Còn separation là thấy từng món đang nằm ở đâu, có bị chồng lên nhau quá nhiều không.

Tại sao cùng 10 nhạc cụ nhưng có tai nghe nghe rất rối? Vì không phải chiếc nào cũng giữ được khoảng cách giữa các lớp âm thanh tốt như nhau. Có những chiếc phần bass hơi dày quá, thế là nền nhạc phình lên và nuốt bớt phần dưới của vocal với guitar. Có những chiếc upper-mid và treble đẩy lên nhiều, nghe ban đầu rất rõ, nhưng vì mọi thứ cùng nổi lên một lúc nên lại thành chói và chật. Có những chiếc tốc độ xử lý chưa tốt, âm thanh đánh ra rồi chưa kịp rút về, thành ra lớp này chồng lên lớp kia. Kết quả là bản nhạc giống như một đám đông đứng quá sát nhau.

Điều này lộ rất rõ khi nghe những bản phối dày. Một bài pop hiện đại có nhiều lớp synth và vocal bè, một bản live có đủ trống, bass, guitar, keyboard, tiếng khán giả, hay một đoạn chorus đông nhạc cụ. Nếu tai nghe separation tốt, người nghe sẽ thấy bài nhạc tuy nhiều thứ nhưng vẫn gọn. Trống đi một đường. Bass giữ nền riêng. Vocal chính không bị bè nuốt. Cymbal lóe lên rồi tan vào đúng chỗ. Mọi thứ đông nhưng không loạn.

Còn nếu separation kém, cảm giác sẽ đến rất nhanh: bài hát nghe “đông” nhưng không “rõ”. Càng lên cao trào càng bệt. Mình biết là có nhiều nhạc cụ ở đó, nhưng khó theo dõi từng phần. Nghe lâu sẽ mệt, không hẳn vì bài nhạc quá phức tạp, mà vì chiếc tai nghe không giúp mình sắp xếp được sự phức tạp đó.

Đây cũng là lý do có những chiếc tai nghe nghe vài bài đầu rất bắt tai, nhưng đến những bản phối dày lại bắt đầu lộ nhược điểm. Khi bài hát còn đơn giản, ít lớp, mọi thứ vẫn ổn. Nhưng tới lúc nhạc cụ vào nhiều hơn, vocal bè chồng lên, trống và bass cùng đẩy mạnh, toàn bộ hệ thống bắt đầu chật lại. Lúc đó người nghe mới hiểu “nghe rối” không phải do bài hát dở. Nhiều khi là do tai nghe chưa đủ giỏi để giữ mọi thứ tách nhau ra.

Separation đẹp mang lại một cảm giác rất dễ chịu. Nó làm người nghe thấy bài nhạc có trật tự. Có chiều sâu. Có luồng đi của từng nhạc cụ. Và quan trọng hơn, nó làm mình nghe lâu mà đầu vẫn nhẹ. Đó là lý do nhiều người nghe thử một chiếc tai nghe tốt rồi hay nói: “Con này nghe gọn”, “Con này chia lớp tốt”, hay “Con này không bị dính âm”. Thật ra họ đang nói tới separation.

Nếu muốn nhớ thật nhanh, có thể hiểu thế này:

Imaging là nghe ra nhạc cụ đứng ở đâu.

Soundstage là không gian bài nhạc rộng hay hẹp.

Separation là từng nhạc cụ có bị dính vào nhau hay không.

Và có lẽ cách nói dễ hiểu nhất cho người mới là:

Separation tốt là khi bài nhạc đông người mà vẫn nói chuyện rất có thứ tự.

Separation kém là khi mọi thứ cùng ùa lên một lúc, khiến mình nghe được âm thanh nhưng không còn nghe ra từng phần.

Âm nhạc nhiều lớp chưa bao giờ đáng sợ.

Thứ làm nó trở nên rối thường là chiếc tai nghe không cho từng lớp ấy đủ chỗ để thở.