Tốc độ và độ động là gì?
Vì sao có tai nghe “đánh sướng”, có tai nghe nghe nhạt?
Có những chiếc tai nghe vừa bật lên đã thấy “đã”. Trống vào gọn, guitar bật rõ, cả ban nhạc như cùng nhấc người lên theo nhịp. Cũng có những chiếc nghe rất sạch, rất đúng, nhưng cảm giác nhạc trôi qua nhẹ tênh, thiếu sinh khí. Sự khác biệt này thường được người chơi gọi bằng hai chữ: tốc độ và độ động.
Tốc độ, hay speed, là khả năng tai nghe theo kịp tín hiệu âm thanh. Khi bản nhạc thay đổi nhanh, driver có phản ứng kịp hay không. Trống đánh liên hồi, dây bass chạy nhanh, guitar riff dồn dập — tai nghe có tái hiện rõ từng nhịp hay để mọi thứ dính vào nhau. Speed tốt tạo cảm giác âm thanh bật lên gọn gàng, không lỡ nhịp, không trễ. Người nghe thấy bản nhạc có nhịp, có lực đẩy, có sự khẩn trương đúng chỗ.
Nhưng speed chỉ là một nửa câu chuyện.
Độ động, hay dynamics, là mức chênh lệch năng lượng trong âm nhạc. Khi nhạc đi từ nhỏ sang lớn, từ nhẹ sang mạnh, tai nghe có cho bạn cảm giác cao trào rõ ràng hay không. Độ động cho âm nhạc “thở”. Nó làm cho một đoạn intro thì thầm trở nên có ý nghĩa hơn khi đoạn cao trào bùng lên sau đó.
Để dễ hình dung, có thể chia độ động thành hai lớp.
Macro dynamics là những thay đổi lớn. Cả ban nhạc cùng vào. Trống đánh mạnh hơn. Điệp khúc mở ra. Đây là thứ làm người nghe nổi da gà khi xem live, hay khiến nhạc rock trở nên bùng nổ. Tai nghe có macro dynamics tốt cho cảm giác “đánh sướng”, vì mỗi cú cao trào đều có trọng lượng.
Micro dynamics lại tinh tế hơn. Đó là những thay đổi rất nhỏ trong cách ca sĩ nhấn chữ, cách tay trống chạm nhẹ hơn vào mặt trống, cách dây bass rung lên rồi hạ xuống. Micro dynamics làm âm nhạc sống động ở mức chi tiết cảm xúc. Nhạc jazz, acoustic, live session phụ thuộc rất nhiều vào lớp này. Khi micro dynamics tốt, người nghe cảm thấy nghệ sĩ đang “ở đó”, chứ không phải chỉ là bản ghi.
Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng tai nghe đánh nhanh thì chắc chắn có lực. Thực tế, đánh nhanh và có lực là hai chuyện khác nhau. Speed tốt giúp âm thanh gọn, rõ, dứt khoát. Nhưng lực đến từ độ động, đặc biệt là macro dynamics. Có những tai nghe phản ứng rất nhanh, nhưng thân âm mỏng, độ động nén. Trống vào đúng nhịp, nhưng không tạo cảm giác nặng hay bùng. Nghe thì rõ, nhưng thiếu sự phấn khích.
Ngược lại, cũng có tai nghe cho cảm giác lực tốt ở những cú đánh lớn, nhưng phản ứng chậm ở những đoạn nhanh. Trống có sức nặng, nhưng khi tempo tăng, các cú đánh dính lại với nhau. Cảm giác “đã” xuất hiện ở đoạn cao trào, nhưng nhịp điệu thiếu linh hoạt.
Tai nghe thực sự “đánh sướng” là tai nghe cân bằng được cả hai. Speed đủ nhanh để theo kịp tiết tấu. Độ động đủ rộng để mỗi cú đánh có trọng lượng. Khi hai yếu tố này gặp nhau, âm nhạc có nhịp điệu rõ ràng và cao trào thuyết phục.
Điều này liên quan trực tiếp đến thể loại nhạc. Với rock, speed giúp guitar riff gọn và trống không bị rối, còn macro dynamics tạo cảm giác sân khấu và năng lượng. Với jazz, micro dynamics trở nên quan trọng hơn. Một cú quét chổi nhẹ trên snare, một nốt contrabass nhấn nhẹ đều cần được thể hiện rõ để giữ không khí live. Với nhạc live, cả speed lẫn độ động đều phải tốt, vì âm nhạc luôn thay đổi theo phản ứng của nghệ sĩ và khán giả.
Chính vì vậy, có những tai nghe nghe rock rất phấn khích nhưng lại khiến jazz trở nên khô. Cũng có tai nghe làm jazz rất tình, nhưng rock thiếu sức bật. Điều này không phải vì tai nghe “kém”, mà vì cách nó phân bổ tốc độ và độ động ưu tiên cho những cảm giác khác nhau.
Khi người nghe bắt đầu phân biệt được speed và dynamics, rất nhiều nhận xét trở nên rõ ràng hơn. “Nghe nhanh nhưng nhạt” thường là speed tốt, độ động hẹp. “Nghe chậm mà có lực” thường là độ động tốt, nhưng speed chưa cao. “Nghe cuốn” là lúc cả hai cùng xuất hiện đúng lúc.
Tốc độ giúp âm nhạc đi đúng nhịp.
Độ động giúp âm nhạc có cao trào.
Khi hai yếu tố này hòa vào nhau, tai nghe thôi chỉ phát âm thanh, và bắt đầu kể lại năng lượng của bản nhạc.
Và khi bạn nghe ra được điều đó, câu hỏi “tai này có hay không” sẽ tự chuyển thành: nó hợp với thứ nhạc nào, và hợp với nhịp nghe nào của mình.